Raadselachtige muurtjes hebben het veldje ingenomen. Zoals op het informatiebord is te zien en lezen staat u op het terrein van de voormalige melkfabriek van Bontebok. (nav QR code op het informatiebord)

In 2002 is de schoorsteen van de melkfabriek van Bontebok gesloopt. De bewoners hebben een gedeelte van de stenen ’gered’ door ze af te bikken en op pallets te bewaren op het erf van een boer, waar ze geleidelijk overgroeid werden. Er is in de jaren tussen de afbraak en de bouw van de muurtjes vaak gesproken over de stenen in het dorp, want daar “moest” wel wat mee op het veldje.

In het voorjaar van 2024 zijn de stenen onder de klimop weggehaald en gesorteerd.De stenen bleken van verschillend formaat en kleur te zijn. De schoorsteen van de melkfabriek was gebouwd in ‘ringen’. Grote rode stenen aan de buitenkant, daar tegenaan rijen met kleinere, ook rode, stenen.

De binnenkant van de schoorsteen was bekleed met speciale witte stenen, die goed tegen extreme hitte kunnen. Je ziet de verkleuring van het vuur nog steeds op deze stenen. Ook staan er ‘merkjes’ op de stenen, gestempeld in de natte klei, van ‘de Ridder & Co’ schoorstenen fabriek in Den Haag. (1)  Na het globaal ordenen en tellen van de stenen ontstond het idee om uit te gaan van ronde vormen. Logisch vanwege de relatie met de oorspronkelijke schoorsteen en omdat de radiaalstenen (2) taps gevormd zijn.

Met de ronde vormen in het achterhoofd hebben de makers opnieuw naar het veldje gekeken en de bomen die er staan als uitgangspunt voor het ruimtelijk plan genomen. Op de plattegrond zijn de bomen met virtuele lijnen met elkaar verbonden en zo ontstonden er ‘rest’ ruimtes vóór de bomen, waar de ronde vormen ingepast konden worden.

Er waren niet genoeg stenen om bij alle bomen muurtjes te plaatsen en is er voor vier bomen gekozen; de grote en de kleine prunus en de twee berken. De makers hoopten dat er een coulissewerking zou ontstaan, wat je veel ziet in de omgeving. In eerste instantie werd gedacht aan het ‘stapelen’ van de stenen, zoals in de ecokathedraal van le Roy in Katlijk, maar dat bleek tijdens het proefbouwen te instabiel. Voor het metselen werd gebruik gemaakt van schelpkalk waardoor een mortel, met een grote flexibiliteit, werd verkregen, dit werd ook gebruikt bij de bouw van de oorspronkelijke fabrieksschoorstenen.

Bij het graven van de fundering werd er rekening gehouden met de boomwortels. De plaatsing van de ronde muren is daardoor enigszins aangepast. De witte stenen van de binnenkant van de oude schoorsteen zijn bij de berken gebouwd. De grote rode stenen bij de grote prunus en de kleine rode stenen bij de jonge kers. Het heeft wat voeten in de aarde gehad maar de stenen zijn terug op hun oude plek.

voetnoot 1

Eind 19e eeuw begonnen op het platteland schoorstenen hun stempel te drukken op de bebouwde omgeving met hun zuivel-fabrieken, houtzagerijen, olieslagerijen, tuinbouwbedrijven en steenfabrieken. Exemplarisch hiervoor was de zuivel-industrie die na 1880 was opgekomen als een snelgroeiende industrietak en waarin na 1900 op grote schaal de industriële zuivelbereiding werd doorgevoerd. Bijna elk dorp kreeg zijn eigen zuivelfabriek, veelal aangedreven door stoomkracht, én voorzien van een fabrieksschoorsteen.

Een periode waarin ca. 10.000 fabrieksschoorstenen– vergelijkbaar met het oorspronkelijke windmolenbestand in ons land – gebouwd werden en waarvan er momenteel nog ongeveer 600 behouden zijn gebleven.

Nadat in de jaren ’60 en ’70, door het wegvallen van traditionele industriële bedrijfstakken en de komst van aardgas als energiebron, de fabrieken hun economische waarde hadden verloren, werden fabrieksschoorstenen als horizon-vervuilende en stank producerende objecten aangemerkt en veelal gesloopt

voetnoot 2

De vroegste schoorstenen met ronde schacht werden gewoonlijk gebouwd met normale rechthoekige bakstenen; een enkele keer werd gebruik gemaakt van ietwat gebogen stenen welke bij waterputten werden toegepast, de zgn. putstenen. In deze bouwwijze kwam in de tweede helft van de 19e eeuw geleidelijk verandering met de komst van de speciaal voor de schoorsteenbouw ontwikkelde ‘radiaalstenen’. Een radiaalsteen is een enigszins taps toe-lopende steen en is uitermate geschikt om rondlopende muren (bv. watertorens) of schoorstenen) te metselen, zonder dat er stenen afgebikt hoeven te worden. Om schoorstenen met verschillende diameters en wanddikten te kunnen realiseren werden radiaalstenen in een aantal soorten en afmetingen vervaardigd.

Bontebok ontstond in de 17e eeuw rondom een sluis in de Schoterlandse Compagnonsvaart, een waterweg die speciaal was aangelegd voor de turfwinning. De vaart werd gebruikt voor de afvoer van turf uit de omliggende veengebieden, een essentieel product in die tijd. De sluis vormde een knelpunt waar turfschippers vaak moesten wachten. Al snel ontstond hier een kleine gemeenschap van cafés, winkeltjes en woningen.

Op zijn hoogtepunt kende Bontebok vijf cafés, waarvan De Bonte Bok de bekendste was. Dit café, genoemd op kaarten uit de vroege 18e eeuw, speelde een cruciale rol in de naamgeving van ons dorp. De herberg had een uithangbord met daarop de spreuk:

“Een bok is een bok, een bok ben ik geheten.
Menigeen is een bok maar wil het niet weten.”

Bontebok was daarmee geboren, hoewel het lange tijd slechts een buurtschap bleef.

In 1898 kreeg Bontebok een coöperatieve zuivelfabriek genaamd De Gemeenschap, waar later ook een kaasmakerij aan werd toegevoegd. Deze fabriek bood werkgelegenheid tot haar sluiting in 1966. Het fabrieksgebouw heeft later dienstgedaan als confijtfabriek, maar is inmiddels gesloopt om plaats te maken voor woningbouw.

Ook op het gebied van onderwijs kende Bontebok een voorziening: in 1923 werd de openbare lagere school “De Bontebok” geopend. Helaas sloot de school in 2012 definitief haar deuren.

Bontebok kent daarnaast drie rijksmonumenten:

• Een boerderij met een woonhuis in eclectische stijl uit 1876 (Eerste Compagnonsweg 1).
• De boerderij Oud Hogeveen, waarvan het voorhuis na een brand in 1931 werd herbouwd (Eerste Compagnonsweg 11).
• Een voormalige sluiswachterswoning uit 1725, herkenbaar aan de gevelankers (Eerste Compagnonsweg 16).

Bontebok hoorde oorspronkelijk grotendeels bij Nieuwehorne en deels bij De Knipe. Het was lange tijd slechts een buurtschap zonder eigen kerk of dorpsstatus. Na veel inspanningen kreeg Bontebok op 1 januari 1980 eindelijk de officiële status van dorp en werd het het jongste dorp van de gemeente Heerenveen.

Hoewel Bontebok tegenwoordig geen winkels, cafés of school meer heeft, beschikt het dorp over een dorpshuis, dat dient als ontmoetingsplek voor verenigingsactiviteiten en sociale bijeenkomsten. Bontebok heeft zijn karakter weten te behouden als een rustige, landelijke gemeenschap.

Een belangrijk kenmerk van Bontebok is de verbinding tussen geschiedenis en landschap. De langgerekte vorm van het dorp, gelegen langs de voormalige turfvaart, weerspiegelt de invloed van de veenwinning. De gemeenschap is een mix van jong en oud, en de inwoners waarderen de rust en ruimte van hun dorp.

Bontebok blijft een bijzondere plek die met trots haar geschiedenis omarmt en tegelijkertijd een uitnodigende plek biedt aan iedereen die van een rustige woonomgeving houdt.